თოჯინები ხელოვნებაა?..

თოჯინებით თამაშის ფენომენი განსაკუთრებულია... პატარა არსების მიერ თამაშისას კონსტრუირებული მიკრო სამყარო ბევრად უფრო რეალურია მისთის, ვიდრე უშუალოდ გარემომცველი. გაუგებარია, რატომ უცქერენ უფროსები ღიმილნარევი სინაზით თოჯინებთან მთელი გატაცებით მოთამაშე ბავშვებს. თამაშისას ხომ ისინი ბევრად უფრო სერიუზულნი არიან, ვიდრე უფროსები მთელი თავისი ცხოვრების გზაზე. როცა უფროსი იწყებს თამაშს, მან იმთავითვე იცის, რომ იგი თამაშობს, რათა რეალურ სამყაროს მის მიერ გამოგონილი დაუპირისპიროს. ეს რეალობისგან გაქცევის ერთ-ერთი ხერხია. ბავშვი თამაშის გზით თანდათან შემოდის ჩვენს სამყაროში, დიდი - იმავე გზით ნელ-ნელა გადის... მაგრამ ამ ურთიერთსაპირისპირო მიმართულებებს შორის არის წამი, როცა ბავშვის თანშობილი გულუბრყვილობა და უფროსის “გულმოდგინე მიამიტობა” ერთმანეთს გადაჰკვეთს. სწორედ ამ წერტილში იქმნებიან და ცხოვრობენ თამარ კვესიტაძის თოჯინები. მაგრამ ამ ქმნილებებს არაფერი აქვს საერთო უტილიტარული გაგებით თოჯინებთან, რომელიც გარდუვალად მისი ერთადერთი მეპატრონის - ბავშვის “მსხვერპლი” უნდა გახდეს. ისინი ხელოვნების უფუნქციო, უკარება, მხოლოდ დისტანციური ჭვრეტისათვის “განწირული” ექსპონატებია, რომელთა თვისება სინატიფით, შესრულების უზადო ოსტატობითა და დახვეწილი ესთეტიზმით მნახველის გაოცებაა.

და მაინც, რა აქცევს მათ ხელოვნების ნიმუშებად?

თამარ კვესიტაძის ქმნილებები არ არის მხოლოდ თოჯინები. ეს ადამიანური განცდებისა თუ ზოგადი ცნებებისათვის - სიყვარული, ნოსტალგია, მონატრება, ტყუილი, ისტორიული სინამდვილე, სულის ხსნის იდეა და ა.შ. ბავშვური სერიოზულობითა და სიფაქიზით შერჩეული ფორმებია. თამარ კვესიტაძის საიდუმლო დახვეწილი გემოვნება და მოფიქრალი ხელოვანის შინაგანი ალღოა, რომელიც სწორედ იმ ერთადერთ საშუალებას აგნებს, რომლის მეშვეობითაც ერთი შეხედვით უბრალო თოჯინა არამარტო ესთეტიური ტკბობის წყაროდ, არამედ ადამიანურ გრძნობებსა და მანკიერებებზე ან სულაც ზოგადსაკაცობრიო თემებზე ფიქრის იმპულსი ხდება.

თამარ კვესიტაძის თოჯინები იმავდროულად სხვადასხვა კულტურულ ტექსტებს ეკუთვნის; მათი მხატვრული გადაწყვეტა ხელოვნების სხვადასხვა ეპოქის, დარგისა თუ მიმართულების სამეტყველო მხატვრული ელემენტების თავისებური ინტერპრეტაციის აშკარა ნიშნებს ატარებს. ასე მაგალითად: აღმოსავლური ტიპაჟების ქალ-ვაჟის წყვილი სამოსების მოჩითული, მოკალმული ზედაპირის ორიენტალისტური ჟღერადობით, შორს მიპყრობილი მელანქოლიური მზერითა და მინიატურისათვის ჩვეული მოძრაობის მანერულობით აღმოსავლური ეპოსის პერსონაჟთა რეპლიკებად “იკითხება”; იუმორით გაჟღენთილი ორფიგურიანი კომპოზიცია: პადრე საჰაერო ბუშტზე შესკუპული ოცნებით - ღონემიხდილი, ნაზი თუმც კი სავსებით ხორციელი მადონათი, იტალიური ნეორეალიზმის აშკარა გათვალისწინებითაა შექმნილი და გულთბილ ღიმილს ჰგვრის მნახველს. ნამუშევარში “ქორწილი” მკაფიოდაა მოცემული პერსონაჟების დახასიათება, რომელიც თვალისათვის უხილავ შინაგან კონფლიქტს გვიმჟღავნებს. ზედმეტად კარგად აღზრდილი, უხერხემლო არისტოკრატიის წარმომადგენელი ნეფე-პატარძლის აწოწილი, უხერხულად “აწურული” ფიგურა თითქოს შესაბრალისად გამოიყურება. მათი ბედი ხომ საერთო სოციალურ-საზოგადოებრივმა სტატუსმა გადაწყვიტა და არა პირადმა არჩევანმა. ავტორი უბრალოდ გვიჩვენებს ჩუმ ადამიანურ დრამას, როცა თითქოს ერთმანეთის მსგავს, სულიერად კი აბსოლუტურად აცდენილ ორ ადამიანს შინაგანმა უფერულებამ იძულებითი თანამგზავრობა არგუნა.

საკუთარ ნამუშევრებში თამარ კვესიტაძე უფრო მნიშვნელოვან თემებსაც ეხება. საგანგებოდ უნდა გამოიყოს მექანიზმზე მომუშავე თოჯინები. თამარ კვესიტაძისათვის თოჯინების მექანიზირება მნახველზე ზემოქმედების და საკუთარი ჩანაფიქრის ხორცშესხმის დამატებითი იარაღია. მექანიზმი ავტორის იდეას ემორჩილება და არა ჭანჭიკების გონებამახვილურად გათვლილ მოძრაობას. ეს არ არის მხოლოდ გარეგნული ეფექტი, ეს ავტორის მიერ შემოტანილი დამატებითი კონტექსტია, როგორც საზოგადოდ მისი შემოქმედებისთვის, ისე თითოეული ნამუშევრისათვის. ამასთან, მექანიზმზე აწყობილი თოჯინები მექანიკური პიანინოს მსგავსად, მისტიკის ელფერსაც ატარებენ. ერთ-ერთი ასეთი თოჯინა, რომელსაც “დედა ისტორიას” დავარქმევდი დროის მმართველ, უკარება დედოფალს წარმოგვიდგენს. ძველმან ნივთებში, ძველ ფოტოებში, საათის მექანიზმებსა და ლინზებში მოუსყიდავი დროის უკარება თავმომწონეობა და კანონზომიერ მექანიზმს დამორჩილებული ისტორიის სისასტიკე იგრძნობა. ადამიანი კი მის ხელში გაცრეცილ, დოკუმენტურ კუთვნილებად ქცეულა...

კიდევ უფრო მეტია დრამატიზმი და სარკაზმი ნიღბიან დედოფალაში, რომელიც ნიღაბს მხოლოდ მაშინ იხსნის, როცა საკუთარი მოხატული კაბის კალთას, როგორც კარიბჭეს ხსნის და შიგნით ბორბალზე მიჯაჭვულ ფიგურებს დაგვანახებს. სასტიკი ქალბატონის დამცინავად მომღიმარი სახე პირმოთნეობისა და მლიქვნელობის ნატიფი ილუსტრაციაა.

თამარ კვესიტაძის უხვადდეკორირებული, საგანგებოდ ესთეტიზირებული ნამუშევრების გვერდით ნახავთ უფრო თავშეკავებულ, განძარცვულ თოჯინებსაც. ამგვარი ნამუშევრები ოდნავ მონოქრომული და გრაფიკულია. ასეთია “მეთევზე”. უფერული, ცოდვის ნიშნად ხაზგასმით ინდივიდუალური ნაკვთების მქონე “აპოკალიფსური ფიგურა” სულის ხსნისა და გადარჩენის ნიშნად თევზში, როგორც ნავში ზის. ცხოვრების ბობოქარ ოკეანეში გადატეხილი ცალი ნიჩაბი ჰაერში დაკიდულა, როგორც ავტორის მიერ დასმული შეკითხვა: “რაშია სულის ხსნა?”

დაბოლოს, ერთ-ერთი ყველაზე სადა, ნაკლებ შემკული, თითქმის სრულებით განძარცვული თოჯინა - ქალი მის ხელში მოკონწიალე დედოფალათი, თავად ავტორი მგონია. იგი განიძარცვა, რათა ყველაფერი საკუთარი ქმნილებებისათვის მიეცა...

P.S. ხშირად თოჯინას ბავშვი განსაკუთრებული მნიშვნელობით ტვირთავს. მას კონკრეტული ფუნქცია აქვს, იგი თითოეული ადამიანის ბავშვობის აუცილებელი ატრიბუტია, რომელიც პიროვნების ფორმირების რთულ პროცესშიც კი იღებს მონაწილეობას. როდესაც ხელოვანი იწყებს თოჯინების შექმნას, თოჯინებისა, რომელსაც აღარ აქვს “ბავშვობის თანამგზავრობის”, რეალური ფუნქცია, ამის ნაცვლად კი აცხადებს პრეტენზიას იყოს ხელოვნების ნიმუში, ეს დიდი პასუხისმგებლობაა. მაგრამ ჩვენ ხომ დიდი ხანია ვიცით: “ხელოვნება იწყება იქ, სადაც მთავრდება ფუნქცია”.

ქვასა და ლითონში გაცხადებული...

ქვა - ნახევრადძვირფასი, უფრო ხშირად უბრალო კენჭები ან მინერალები; ლითონი - არასოდეს ძვირფასი, მხოლოდ რკინისა და ტყვიის შენადნობი; ნიჟარა - ჩვეულებრივი... ეს ის მასალაა, რომლისგანაც ანზორ მიქაძის ნამუშევრები იქმნება. მათ ვერც იუველირულს უწოდებ და ვერც მცირე პლასტიკის ნიმუშს, ვერც ქანდაკებად მონათლავ და ვერც ვიტრაჟს მიაკუთვნებ, არც დიზაინია და არც high-tech-ი. თუ აქამდე მხოლოდ ქვაში ნაკვეთი ვიცოდით, ეს ქვითნაკეთია, თუ ლითონში ჩამოსხმული გვსმენია, ეს - ლითონით ნახატია, თუ მოთხრობილი გვჩვევია, ეს - გაცხადებულია. უბრალო ქვა, ლითონი და ნიჟარა სახარებისეულ სიუჯეტებსა თუ ცნებებს უცნაური ძალით ასხამს ხორცს და კი არ გვიჩვენებს ან მოგვითხრობს, უბრალოდ ნათელჰყოფს მათ. და ეს ყველაფერი ერთობ ზედაპირულად ირქმევს სამკაულს.

ორგანულ და არაორგანულ ნივთიერ სამყაროში არსებული ყველაზე ძველი მასალა - ნიჟარა და ქვა, ადამიანის მიერ შექმნილ პირველ მასალას - ლითონს იყენებს, რათა წესრიგი შეიტანოს მატერიალურ სამყაროში და გამოსახულება შექმნას, მანამდე უხილავი შვას. უძველესი, “პირველადი” მატერიიდან ადამიანის ხელით ქმნილი მასალა-მატერიის საშუალებით ხატადქმნა ლოგოსის კოსმიური მოვლენის პარადიგმას ემთხვევა. ამიტომაც ადვილი მისახვედრია, რატომ სახავს ქვა, ლითონი, ნიჟარა და მათ უკან მდგარი ანზორ მიქაძე ჩვენს წინაშე სწორედ სახარებისეულ სიუჟეტებს. ხარება, შობა, მირქმა, ფერისცვალება, გეთსიმანიის ბაღში ლოცვა, იუდას ამბორი, ჯვარცმა, ჯვრები თუ უბრალოდ ანგელოზები ის ძირითადი თემებია, ანზორ მიქაძის მინერალურ კალეიდოსკოპში რომ გვხვდება; სწორედაც კალეიდოსკოპში, რადგან კონკრეტული სცენებისა თუ მოტივების უთვალავ ვარიაციათა ვიზუალიზაცია არასოდეს მეორდება; საერთო მათ უფრო ზოგადესთეტიური და ემოციური კონტექსტი აქვთ.

ლითონის ტიხრებითა და თავისუფალი, დენადი ხაზებით შექმნილ გამოსახულებაში - კომპოზიციის ჩონჩხში - გრაფიკული საწყისი სჭარბობს, იგი საერთო ექსპრესიულ ფონს ქმნის და მუქი ტონალობის ქვასთან ერთად დრამატულ ჟღერადობას იძენს, თავმოდრეკილი, წელში მდაბლად მოხრილი სილუეტური ფიგურების წყალობით კი კომპოზიცია საბოლოოდ ტრაგიზმს აღწევს, რაც სახარებისეული სცენების ტრადიციულ იდეურ-ინტონაციურ გააზრებას თანხვდება. თუმც საკმაოდ არატრადიციულია ანზორ მიქაძის მიერ ანგელოზის სახის გადაწყვეტა. მარტოსული ანგელოზები კიდევ უფრო ტრაგიკულნი არიან, საკუთარი ფრთები ემძიმებათ თითქოს და გოლგოთას მთას შემდგარ უბრალო მოკვდავთ უფრო ჰგვანან, ხშირად კიდევ პირიკით, უბრალო ადამიანი რომ გგონია, სწორედაც მაცხოვარია შარავანდის გარეშე გამოსახული, მთელი კაცობრიობისათვის, მათ შორის, შენთვისაც რომ ევნო. იაზრებ ამას და კიდევ უფრო მეტად გრძნობ ტრაგიზმს, რომელიც ისედაც გაუსაძლისად გიტევს ქრისტესთან თავმიდებული იუდას ერთიანად ნაცრისფერი, მხრებშიმოხრილი გამოსახულებიდან. კაცთა მოდგმის მიერ 30 ვერცხლის ზიდვის სიმძიმეს მთელი სისავსით გრძნობ ამ ნაცრისფრადჩამქრალ, მოკუნტულ ფიგურაში. დრამატიზმისა და ტრაგიზმის განცდა, რომელიც ამ დროს ჩნდება, ღრმა ანაბეჭდს ტოვებს მნახველზე და იქნებ, სინანულის განცდასაც კი ბადებს მასში. ანზორ მიქაძის შემოქმედება საერთოდაც იმ ანაბეჭდს ჰგავს, ნიჟარა რომ ტოვებს მილიონობით წლისწინანდელ მინერალში (სხვათაშორის ეს ფორმა ხშირად გვხდება მასთან, ალბათ, როგორც სიმბოლო მატერიალური ნივთიერი სამყაროსი, რომელზეც მისი შარავანდითმოსილი პერსონაჟები ამაღლდებიან). ამ უცნაური, ათასწლოვანი ნიჟარის მსგავსად, ანზორ მიქაძის შემოქმედებაც ინახავს თითქოს სამყაროს შექმნის საიდუმლოს, ღვთის უსაზღვრო სიყვარულს გრძნობს, ადამის ძეთა უმეცრებასა და უმადურობას განიცდის და ყოველივე ამის გამო გულწრფელ სინანულს შეიგრძნობს.

და თუ სამკაულია ის, რაც ამდენს იუნჯებს, გრძნობს და განიცდის, იგი უთუოდ დაამშვენებს მას, ვისაც ღვთის ხატად ქმნილს ვეტყვით.

ღიმილნარევი თიხის სამყარო

“... დაბადა მან ღმერთები, შექმნა ქალაქები, დააარსა ნომები,

მიუჩინა ღვთაებებს საკუთარი ტაძრები, დააწესა მსხვერპლი მათთვის,

შექმნა მათი სხეული მათი სურვილისამებრ და შევიდნენ ღმერთები

საკუთარ სხეულებში, ქმნილში ყოველი ხისაგან, ქვისაგან, თიხისაგან...”

ძველი ეგვიპტური ტექსტი

ბავშვობიდან თამაშობს პლასტელინით... მოწონს, როცა უცნაური, წებოვანი მასალა ადვილად ემორჩილება; თვითონვე უნდა შექმნას “სამყაროს ნაწილაკები”, ასაწყობ-დასაშლელი მექანიზმები, პატარ-პატარა კაცუნები თუ დიდი ადამიანები. ბავშვობის გატაცება საბოლოოდ კერამიკოსად აქცევს, ცხოვრების წესად ნაგულვები პროფესია კი - მისტიფიკატორ შემოქმედად, რომლისთვისაც არც არტისტული სიმსუბუქე და იუმორია უცხო.

სახელოსნოში მისულს, მუდამ მხიარული მალხაზ შველიძე მის ერთ-ერთ ბოლო ნამუშევართან მზრუნველად მოფუსფუსე დამიხვდა. ამ ახალი პერსონაჟისთვის მალხაზს ხუმრობით ერთ-ერთი რომაელი იმპერატორის, ვესპასიანეს ვაჟის წოდება - “Amor et delicae generis humani” ანუ “ხალხთა მოდგმის სიყვარული და სიხარული” დაერქმია. სახელზე გულწრფელად ვიმხიარულე, მერე თავად ქანდაკებას დავაკვირდი და როცა გამოსახულების საერთო პომპეზურ იერსა და “ბიუსტის” მკერდზე მონიშნულ, დეკორატიულ მრუდ ხაზებში ანტიკური ტოგის დრაპირების რეპლიკა ამოვიცანი, მივხვდი, ამ თავნება სახელწოდებაში იუმორის გარდა სხვა “მარცვალიც ერია”. ჩვეულებრივ, კერამიკოსი ნამუშევრებს სახელს იშვიათად არქმევს, ძირითადად, მათ ხუმრობით მსახიობებად იხსენიებს; ხანდახან თუ წამოსცდება საკუთარი ფავორიტებისათვის ჩუმად შერქმეული სახელი - “ადამიანი-სარკოფაგი”, “გილიოტინა” ან სხვა რამ ამის მსგავსი. ხშირად ელაპარაკება საკუთარ ნამუშევრებს, დასცინის ან გამოაჯავრებს მათ. (ამ უჩვეულო შტრიხმა დონატელოსა და მისი უსაყვარლესი ქმნილების - “ცუკონეს” ცნობილი “დიალოგები” მომაგონა, გამეღიმა, მაგრამ ხმამაღლა არაფერი მითქვამს, უადგილო პარალელებს მოვერიდე). სახელოსნოში ყოფნისას მალხაზ შველიძეს საკუთარ შემოქედებაზე ბევრი არაფერი გაუმხელია, მაგრამ, საბედნიეროდ, ავტორზე გაცილებით უფრო მეტყველი მისი ნამუშევრები აღმოჩნდა.

მალხაზ შველიძის საკმაოდ აბსტრაქტული კერამიკული ქანდაკებები, ერთი შეხედვით, არაფერს კონკრეტულს არ გამოსახავენ, მაგრამ აგებულების ანთროპომორფული ლოგიკის დანახვა მათში მაინც იოლად შეიძლება. ყოველ მათგანს აშკარად ეკითხება სხეულის სხვადახვა ნაწილები, თავი, კიდურები. მათი უმეტესობა საგანგებო კვარცხლბეკზე აღმართულ ტახტზე ზის, ამის გამო ფიგურები უფრო ძეგლებს, ადამიანთა სადიდებლად ნაქანდაკარ მონუმენტებს ემსგავსება. მალხაზ შველიძის ქანდაკებები მართლაც რომ ადამიანი-მონუმენტებია. გარინდულნი, მარადისობისათვის “განწირულნი”, ისინი სხვადასხვა იდეის ტაძრად ქცეულ ადამიანებს ჰგვანან. ზოგიერთი ნამუშევარი შორეული წარსულის ან სულაც უხილავი მომავლის ჯერაც გაურკვეველი რელიგიური მრწამსის მქონე ტაძრის ან საკურთხევლის უცნაურ ასოციაციასაც კი ბადებს. თუმც ეს საოცრად ცოცხალი და ადამიანური ფიგურები, პირველ რიგში, პიროვნებები არიან, პიროვნებები, რომელთაც საკუთარი წარსული აქვთ, მათი მარადგანგრძობილი აწმყო კი მონუმენტებად ყოფნის მძიმე მისიაა. ისინი ისტორიით არიან ღვაწლმოსილნი, საკუთარმა ისტორია-თავგადასავალმა აქცია ისინი მონუმენტებად (ისტორიასაც ხომ სწორედ პიროვნებები უყვარს). თუკი მნახველი საკუთარ ფანტაზიას ფრთებს არ მოჰკვეცს, ბევრ საინტერესო ვისმეს შეხვდება მონუმენტთა შორის: მძიმე აბჯრიან რაინდასა თუ ძველ რომაელ პატრიციუსს, ისტორიაში შესვლის ჟინით შეპყრობილ თვითმარქვიასა თუ ბრძოლაში უსახელოდ დაღუპულ თავდადებულ მეომარს. უცნაურია, მაგრამ ეს განზოგადებული, გამოგონილი, ხაზგასმით უტყვი პერსონაჟები სწორედ მდუმარე, “ურეგლამენტო რეპრეზენტაციით” გვიმხელენ თავიანთ თავგადასავალს, თითქოს ისინი უბრალო მოკვდავის კი არა, მარადიულობის წინაშე წარსდგებიან.

მალხაზ შველიძის ქანდაკებების ერთ-ერთი ყველაზე მკაფიო მახასიათებელია მონუმენტურობა და არქაულობა. ამასთან, ქანდაკება საკმაოდ უჩვეულო, ურთიერთგამომრიცხავი თვისებებით ხასიათდება. უამრავი პატარა დეტალისაგან შემდგარი და ძლიერად დანაწევრებული, დაქუცმაცებულობის შეგრძნებას უნდა ტოვებდეს და შორს უნდა იყოს მონუმენტურობისა და არქაულობისაგან, მაგრამ არა! ზომის საკმაო სიმცირის მიუხედავად, ნამუშევრები უდაოდ მონუმნტურია. მისი შემადგენელი ნაწილების პროპორციული შეფარდება ისეთია, რომ ადვილად უძლებს ვიზუალურად მასშტაბში გაზრდის ექსპერიმენტს. და ეს არც არის გასაკვირი, თითოეული ნამუშევრის შექმნას ესკიზების, მოსამზადებელი ნახაზებისა და ბევრისათვის, ალბათ, გულისგამაწვრილებელი მათემატიკური გამოთვლების მძიმე სამუშაო უძღვის წინ. სწორედ ამიტომაა, რომ მალხაზ შველიძის ნამუშევრებს განსაზღვრებად “ქანდაკება” ერგება. ამ მხრივ საგულისხმოა, რომ თითქმის არსად არ მეტყველებს თიხა. ავტორი სხვადასხვა ტექნიკურ საშუალებებს იყენებს, რათა მის მაგიერ უფრო მდგრადი და გამძლე მასალის იმიტაცია შექმნას. ზოგან ეს უხეში, დაუმუშავებელი ქვაა, ზოგან - უფრო რაფინირებული ალებასტრი, ზოგან - ხე, ზოგან კი გაპრიალებული ლითონი. იშვიათია შემთხვევა, როდესაც კერამიკოსი თავად თიხის უფლებებს იცავს. მონუმენტურობის განცდის გაძლიერებასთან ერთად, მას თიხის შესაძლებლობების უკეთ გამოვლენა სურს. მალხაზ შველიძე თიხით როგორც მასალით “იკვებება”, ოღონდ ყოველ ჯერზე ახლებურად გარდქმნის მას, რათა რაც შეიძლება მხატვრულად აამეტყველოს ეს “სამყაროსავით ძველი” მასალა და საკუთარი, ძველ ცივილიზაციათა მისტიციზმით მოთამაშე ღიმილნარევი მითოლოგია შექმნას.