სიღნაღში...

სვეტიცხოვლის უხილავი მხარე

გინახავთ ეკლესიის შიდა სივრცე ამ რაკურსით?!
ეჰ, არც მე... არ ამიშვეს, ცხადია. მორჩილად ქვემოთ ველოდი მათ, როგორც უწმინდური რამ არსება-(




სვეტიცხოვლის საინჟინრო საიდუმლო
კონქისზედა სივრცეში თაღების მთელი სისტემაა

Есть много различных форм, в каких нам открывается призвание, но ядро и смысл этого события всегда одни и те же: это пробуждение души, преображение или пресуществление ее; вместо снов и предчувствий, идущих изнутри, вдруг возникает и вторгается призыв извне, частица действительности.

Герман Гессе. Игра в бисер

“მე მიყვარს თბილისი”?

ხანდახან მგონია, რომ მოვხუცდი, რომ უკვე ძალიან, ძალიან ბებერი ვარ და ხალხური გამოთქმისა არ იყოს, “ჩემი ხნის ქვაც აღარ დაგორავს”. არა, ვერ მიხვდით! ინტელექტუალური მხცოვანებისა და მრავალჭირნახულობის სენი სულაც არ შემყრია, ყველაფერი გაცილებით უფრო მოკრძალებული და პროზაულია. სწორედაც ქვაზე მოგახსენებთ... დიახ, პირდაპირი მნიშვნელობით ქვა ან აგური აღარ დარჩენილა თითქოს ძველი, ჩემი ხნის კი არა და მართლა ძველი იმ ქალაქში, უწინ ტფილისს რომ ეტყოდნენ. თვალსა და ხელს შუა იცვლება თბილისი, მოიხედავ და აღარ არის კოპწია, სათამაშოსავით სახლი შენი ბავშვობის მეგობრის ეზოში რომ იდგა, აღარც ის არის სუროშემოხვეული, ერთიანად დაბურული, თითქოს “დაყრუებული” რომ იდგა სკოლასთან ახლოს, ცოტას რომ გაშინებდა და მაინც განსაკუთრებით რომ გიზიდავდა, აღარც ის, ნალესობაჩამოცვენილი აგურის სახლია, ყოველ გავლაზე ხელახლა რომ მოგწონდა მისი კედლის წიკწიკა წყობა, აბა ის აივნიანი სახლი ხომ დიდი ხანია აღარ არის, აი, ის, ხის ჩუქურთმიანი აივნის შეხედვისას შენი და “მისი” სიბერე რომ “გახსენდებოდა”... სამაგიეროდ გაიხედავ და მათ ადგილას დაინახავ ახალ, უადგილოდ დიდსა და უნიჭოდ ტლანქ შენობას, სიტყვა “კმაყოფილება”-ს კი არა და უკვე, მაპატიეთ და, “გავძეხი”-ს რომ გავს. ასეთი, გარემოსთან შეუსაბამო, კონფლიქტური და აგრესიული შენობები ნაწვიმარზე ამოსული შხამიანი სოკოსავით მრავლდება. და რაც მთავარია, ისინი ძალიან გვგვანან ჩვენ, თანამედროვე ადამიანებს - აგრესიულებს, კონვულსიურად ნერვულებს, ამბიციურებს, ხარბებსა და ეგოისტებს, მათ, ვინც ამ სახლებს ვაშენებთ და ვინც მათში ვცხოვრობთ. თუმცა ჩვენ-თქო კი ვამბობ, მაგრამ, სიმართლე გითხრათ, ჩვენ-ს არ ვგულისხმობ, ეს უფრო “ისინი”, სხვები, ვიღაც უცხოები არიან, მუდამ სხვებად და უცხოებად რომ მინდა დარჩნენ. მაგრამ ფაქტია, რომ ისინი ბევრნი არიან, ძალიან ბევრნი... და დიდი ხანია ამას სჩადიან, ანგრევენ, ამახინჯებენ და აყალბებენ ქალაქს: ნამდვილსა და სახასიათოს ან საერთოდ სპობენ ან ისე უსულგულოდ ამრავლებენ რომ უნიფიცირებულ შტამპებად აქცევენ, ძველს და შელახულს “ვითომ შეკეთებით” ამახინჯებენ, და რაც მთავარია, გამუდმებით ანგრევენ და მათ ადგილას თბილისის ისტორიულად ჩამოყალიბებული არქიტექტურული სახისთვის აბსოლუტურად არათავსებად “უცხო სხეულებს” დგამენ, რითიც დაავადებული ორგანიზმივით აგვარებენ თბილისის ურბანულ ქსოვილს.

მერიის საარჩევნო კამპანიის ბილბორდებზე კი თვალს გვჭრის სლოგანი “მე მიყვარს თბილისი” და აფიშებიდან დანგრეული მირზა შაფის ქუჩა და შუშის კორპუსები გვიმზერს. საინტერესოა, რომელი თბილისი უყვარს ამ სიტყვების ავტორებს? და რისი თქმა სურთ ამით? თუმცა დამოკიდებულება სავსებით გასაგებია, ბილბორდების დიზაინი არც კი ფარავს პოზიციას – სლოგანის გრაფიკული გადაწყვეტა მსოფლიოს ნებისმიერ ქალაქში ტურისტებისათვის შექმნილ მაისურებზე დატანილ წარწერებს წააგავს. მას სიამოვნებით ყიდულობენ ტურისტები, ნიშნად იმისა, რომ იყვნენ და ნახეს და არა იმისა, რომ უყვართ. ქალაქის სახელწოდებასთან დახატული გული სრულებით არ გავალდებულებს ამ ქალაქის სიყვარულს. ეს ყველამ იცის, არაფერს გთხოვენ, ეს ადვილია, ამიტომაც მაისურები თუ ნივთები მსგავსი წარწერებით ერთ-ერთი ყველაზე პოპულარული და იაფფასიანი სუვენირია მსოფლიოში. ეს შორიდან მოსული ადამიანის ზედაპირული დამოკიდებულებაა; მაგრამ შორიდან მოსულისა სხვისის მიმართ და არა შინაურისა საკუთარის მიმართ. როდესაც საკუთარს ტურისტივით დისტაციით უმზერ, ვერ უნდა იყოს კარგი სიმპტომი. თუმც არც ასეა საქმეო, მოგვიგებენ, და სადღაც მართალია! მაღალსართულიანი კორპუსების კომერციული პოტენციალით დაინტერესება ხომ გაცილებით უფრო ღრმა და საფუძვლიანია, მათთდამი დამოკიდებულებაც უფრო სერიოზულია, რაც აშკარად იკითხება აფიშების იმპოზანტურ იერში. ამდენად, ქალაქის განვითარების ეგიდით შობილ უზარმაზარ, უსახურ შენობებს ვაი, რომ მომავალშიც მრავლად უნდა ველოდოთ.

მაგრამ, ისევე როგორც ყველაფერი ამ ქვეყნად, არც “აღმშენებლობის” ეს პათოსია ახალი, პროცესი ჯერ კიდევ გასული საუკუნის 30-იან წლებში დაიწყო. საბჭოთა ხელისუფლებას, ბუნებრივია, არაფერი ძველი, ნამდვილი, ინდივიდუალური თუ თვითმყოფადი არ სურდა, ამიტომ თანდათანობით მათი ნგრევა-ჩანაცვლება იწყეს. ასე ნელ-ნელა აღმოსავლურ ყაიდაზე გამართული ხმაურიანი “მაიდნების”, ვიწრო მიხვეულ-მოხვეული, ქვით მოკირწყლული ქუჩების, მტკვარზე “გადგმული” ქარვასლების, ქართული აივნიანი სახლებისა და პატარა საფეხმავლო ხიდების ნაცვლად თვალი ასანთისკოლოფა კორპუსების, დიდი სატრანსპორტო მაგისტრალების, არამყუდრო, უფუნქციო მოედნებისა და უსახური არქიტექტურის ცქერას შეეჩვია. აღმოსავლეთსა და დასავლეთს შორის, თითქოს “ოქროს კვეთის” იდეით ნაშენი, ერთ დროს ეგზოტიკური ტფილისის მკვიდრნი, არაფრით გამორჩეული, თნამედროვე სტანდარტებით საშუალოზე დაბალი ქალაქის ამარა დავრჩით, სადაც მხოლოდ ფრაგმენტების სახით თუ შემორჩა ძველი თბილისის “ნაგლეჯები”.

დისტანცირებული ხედვა თავისთავად შობს გაუცხოების გრძნობას ქალაქისადმი; ამიტომაც აღარ გვიყვარს თბილისი, ან კი რა ვიცით მის შესახებ? პრაქტიკულად, ხომ არც კი ვიცნობთ მას. ეს ძველი ფოტოებიც იმიტომ გამახსენდა. ფოტოზე აღბეჭდილი ტფილისის ყოველდღიური ცხოვრების “გაყინული წამი” და დროში გარინდული, თითქოს მარადიული ხედვისთვის “განწირული” ადამიანები, შესაძლოა, ჩვენსა და “ჩვენს ქალაქს შორის” არსებული დროითი მანძილის დაფარვაში “მოგვეხმარონ” და წამით მაინც განგვაცდევინონ ის ნამდვილი თბილისი, რომელიც, ალბათ, უკვე აღარ არსებობს.

სეიდაბადი
ასე უწოდებდნენ XVII საუკუნიდან აბანოების უბანს და მის მიმდებარე ტერიტორიას (იმ ადგილამდე, სადაც დღეს სამასი არაგველის ძეგლი დგას). ეს სპარსული სიტყვაა და სეიდების სამოსახლოს ან სეიდების უბანს ნიშნავს. გადმოცემის თანახმად, ბუნებრივი ცხელი წლით მოხიბლულ სპარსეთის შაჰს აქ სეიდების ტომი ჩამოუსახლებია, სახელწოდებაც აქედან გაჩნდა. საინტერესოა, რომ თავდაპირველად სწორედ ამ ადგილს ერქვა ტფილისი, პირველი დასახლებაც აქ ჩასახულა.


სეიდაბადი, იგივე ხარფუხი

ხარფუხი
აბანოების უბანსა და ორთაჭალას შორის, თაბორის მთის ძირში, XVIII-XIX საუკუნეების მიჯნაზე პატარა სოფელი ხარფუხი წარმოიშვა. (ადრე სეიდაბადად სახელდებულ უბანსაც XIX საუკუნიდან ასე უწოდებენ). XIX საუკუნის დასაწყისში აქ ლეკების მიერ დარბეული, სოფ. წალასყურიდან გამოხიზნული გლეხები დასახლდნენ. 1811 წელს ხარფუხი თბილისის მაზრას მიაწერეს. აქ თავშესაფარს პოულობდნენ ბოროტმოქმედნი, სხვადასხვა ჯურის საეჭვო ხალხი და საქონლით დატვირთული კონტრაბანდისტები. 1819 წლის 15 მარტის ბრძანებით, ხარფუხი ოფიციალურად იქცა თბილისის ნაწილად.უბნის სახელწოდებას უცნაური ისტორია აქვს: აქ, თათრების სასაფლაოს სიახლოვეს მდგარა კედელი და საკულტო დანიშნულების ქვა ხატით. ტფილისელების რწმენით, ხატს სურდოს განკურნება შეეძლო და მასთან სურდოშეყრილი ბავშვები მოჰყავდათ. ი. გრიშაშვილი წერდა: “ხარფუხი (ანუ “ხარბუხი”) ძველებურ სომხურ ენაზე სურდოს ნიშნავს. მართლაც, ხარფუხის თავზე, სოფელ შინდისის გზის დასაწყისში, კლდის ქიმზე დღესაც მოჩანს პაწაწა ნანგრევები, რომელსაც “სურდოს ხატს” უწოდებენ. სურდოიანი პაციენტი ეხლაც ესტუმრება ხოლმე ამ ხატს, მოუტანს საყმაწვილო ჭინჭილეს, მიამტვრევს ხატის წინაშე და ამით ვითომ სურდო იკურნება”.

ვირის ხიდი, ზუბალაშვილებისა და შადინოვების ქარვასლა

"ვირის ხიდი"
მტკვრის ქვედა დინებაში არსებული ორთაჭალის კუნძული ცნობილი იყო თავისი ბაღებით, რომლითაც თბილისი ხილითა და ბოსტნეულით მარაგდებოდა. სანაპიროს მშენებლობის შედეგად მტკვრის ტოტი მოისპო და, შესაბამისად, კუნძულიც აღარ არსებობს. ადრე კუნძულს მარჯვენა ნაპირთან აკავშირებდა კოლოფზე შეყენებული ხის ვიწრო ხიდი, რომელსაც თბილისელებმა "ვირის ხიდი" შეარქვეს, რადგან მასზე სახედრებს ხილით დატვირთული გოდრები გადაჰქონდათ. მუდამ ხმაურიანი, უბრალო გამვლელებით, ვაჭრებითა თუ საპალნეასხმული ვირებით “მოფუთფუთე” ხიდი უდაოდ ქალაქის ერთ-ერთი კოლორიტული ელემენტი იყო. შემდგომში ეს სახელწოდება მეტეხის ძველ ხიდზეც გავრცელდა.

ქარვასლები
ფეოდალურ თბილისში ოდითგანვე თვალსაჩინო ადგილი ეჭირა სავაჭრო-საზოგადოებრივი დანიშნულების შენობებს - ქარვასლებს. ქარვასლის არქიტექტურას საკმაოდ ხანგრძლივი ადგილობრივი ტრადიცია ჰქონდა. მათ, ძირითადად, გზებზე აშენებდნენ მგზავრებისათვის ღამის სადგომისა და საჭმელ-სასმელის უზრუნველსაყოფად. მაგრამ მხოლოდ ამით არ ამოიწურებოდა ქარვასლების ფუნქცია, მათ განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა ქალაქებში, სავაჭრო ცენტრებში, სადაც საქონელი შორეული ქვეყნებიდანაც მოდიოდა.
შარდენის (1671 წ.) თქმით, “თბილისში არის საუცხოო საზოგადო შენობები; ბაზრები, ე.ი. სავაჭრო ადგილები ფართოა, აგებულია ქვისგან და კარგად მოვლილი, იგივე შეიძლება ითქვას ქარვასლებზე, იმ სადგომებზე, რომლებშიც უცხოელები ჩერდებიან.”
1836 წელს გამოსული ოფიციალური კრებული ასეთ ცნობებს შეიცავს თბილისის ქარვასლების შესახებ: “ქარვასლების სახელით ცნობილია гостинный двор, რომელსაც იყენებენ ჩამოტანილი საქონლის საწყობად. მაგრამ, ამას გარდა დუქნებს, რომლებიც ქარვასლებში, ბაზრებსა ან მოწყობილი, ბევრი ვაჭარი და ხელოსანი საცხოვრებლადაც იყენებს წელიწადის ყოველ დროს. ქარვასლებში ხელოსნები ზამთარშიაც ღია ცის ქვეშ საქმიანობენ, ოღონდ იქვე ანთებული მაყალი უდგიათ”. ამგვარად, ქარვასლებში ადგილობრივი ვაჭარ-ხელოსნებიც ბინადრობდნენ და უცხოელი სოვდაგრებიც თავიანთი ჩამოტანილი საქონელითა და ქარავანებით. აქვე იდებოდა სხვადასხვა სავაჭრო ხელშეკრულებები, აქვე ხდებოდა შეთანხმება ფასების აწევა-დაწევის თაობაზე, ე.ი. XIX საუკუნის თბილისში ქარვასლას იმგვარივე ფუნქცია ჰქონდა, როგორც აღმოსავლეთის ქვეყნებში, მაგალითად ირანში.

შადინოვებისა და ზუბალაშვილების ქარვასლები
შადინოვების ქარვასლა აშენდა ოცდაათიანი წლბის დსაწყიში (არქიტექტორი დემოდოვი). იგი მდებარეობდა სიონის აღმოსავლეთით, მტკვრის მარჯვენა ნაპირზე, მოსახვევში, დღევანდელი ბამბის რიგის გაყოლებაზე. არებობს 1830 წლის 27 თებერვლის დოკუმენტი, სადაც მოქ. გაბრიელ შადინოვი თბილისის მოწყობის კომიტეტს მიმართავს თხოვნით, მიეცეს უფლება საკუთარი თანხებით აღადგინოს ძლიერ დაზიანებული, თითქმის დანგრეული ხიდი (სვარაუდოდ, ლაპარაკია ე.წ. ”ვირის ხიდზე”) და იქვე ააგოს სახლი, სადაც განთავსდება სავაჭრო დუქნები. ამისათვის შადინოვი კომიტეტს სთხოვს გადაეცეს ფასადების ნახაზი.
შადინოვების ქარვასლა წარმოადგენდა ოთხსართულიან ნაგებობას ქარვასლებისათვის ჩვეული შიდა ეზოს გარეშე. ოთხსავე სართულზე მოწყობილი იყო ღია გალერეები, რომელთა გაყოლებითაც ჩამწკრივებული იყო: სულ ქვემო სართულზე (ქუჩის მხრივ, მიწის დონეზე დაბლა) - ორ რიგად განლაგებული საწყობების სადგომები, ზემოთ - მაღაზიები და საცხოვრებლები.
შადინოვების ქარვასლა “ვირის ხიდის” საშუალებით უკავშირდებოდა ზუბალაშვილების ქარვასლას და, პრაქტიკულად, ერთიან კომპლექსს ქმნიდა მასთან. ზუბალაშვილების ქარასლა 1844 წელს აიგო. იგი გუმბათიანი ქარვასლის ტიპს წარმოადგენდა.

თათრის მოედანი
ვახუშტი ბაგრატიონი მას “ციხის მოედანს” უწოდებდა, ხოლო ჟან შარდენი “სამხედრო მოედანს”. მოედანს სხვა სახელებიც ჰქონდა: “ქვემო მოედანი”, ”შეითანბაზარი”, “მეიდანი”. ამასთან, გვიანფეოდალურ ხანაში ეს სახელწოდებები პარალელურადაც გამოიყენება. ამ უბნის მოსახლეობას უმეტესწილად სპარსელები შეადგენდნენ, სწორედ აქედან მოდის ხალხში მიღებული სპარსელებისა და ოსმალების განზოგადებული სახელი "თათრის".

გოლოვინის პროსპექტი (დღევანდელი რუსთაველის გამზირი)


სამხედრო ტაძარი, სობორო

სობორო

წმ. ალექსანდრე ნეველის სახელობის კავკასიის არმიის საკრებულო ტაძარი 1871-1889 წლებში აიგო მეფის რუსეთის მიერ კავკასიის დაპყრობის აღსანიშნავად (არქიტექტორები დავით გრიმი და რობერტ გედიკე). ეკლესია დღევანდელი მთავრობის სასახლის ადგილას, მაშინდელი ღუნიბის მოედანზე იდგა. საქართველოში საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდეგ ტაძარი დაანგრიეს.

მადათოვი
მტკვარში ბევრი დიდი და მცირე კუნძული არსებობდა. ქალაქის ფარგლებში სიდიდით გამოირჩეოდა ორთაჭალის, ორბელიანის იგივე მადათოვის კუნძული. კუნძული ძველთაგანვე დიდი ბაღებით ყოფილა დაფარული. XIX ს-ის 20-იან წლებში კუნძული ორბელიანის მემკვიდრეებმა გენერალ მირბაჯან მადათოვს დაუთმეს, სწორად აქედან მოდის კუნძულის სახელწოდებაც "მადათოვი".

ერევნის (დღევანდელი თავისუფლების) მოედანი



მეტეხის ხიდი
მტკვარზე აგებული უძველესი ხის ხიდი. ხიდი ამ ადგილზე უადრესი ხანიდან - დედაქალაქის თბილისში გადმოტანის დროიდან (559-514 წწ.) იდგა. მას, პირველ რიგში, სტრატეგიული მნიშვნელობა ჰქონდა, მდინარისაკენ ორთავ მხრიდან ჩამოსული საციხო ნაგებობების ზედამხედველობის ქვეშ მყოფი, იგი კარგად კონტროლდებოდა. მეტეხის ხიდი ოდითგანვე ხისა იყო ქვის საფუძველზე. არც ეს იყო შემთხვევითი - თბილისის საბრძოლო პერიპეტიები ქვის ხიდის სშუალებას არ იძლეოდა. ხის ხიდი უფრო მომგებიანი იყო, რადგან საჭიროების შემთხვევაში ადვილი იყო მისი მოხსნა. ხიდის ამ “თვისებამ” არაერთხელ იხსნა თბილისელები. მაგალითად, ისტორიიდან ცნობილია, რომ ჯალალ-ედ-დინმა ვერ შეძლო ისნის დაპყრობა, რადგან ისნელებმა წინასწარ დაშალეს ხიდი.
ძველ წერილობით წყაროებში მეტეხის ხიდი ქალაქის ერთადერთ ხიდადაა მოხსენიებული. ავტორები საგანგებოდ აღნიშნავდნენ ხიდის სიმტკიცესა და სიდიდეს. თუმც ივანე ჯავახიშვილი თვლიდა, რომ ამ ადგილას ძველად ორი ხიდი უნდა ყოფილიყო, რადგან “აბო თბილელის მარტვილობაში” ერთგან მრავლობითი ფორმითაა ნათქვამია: “ხიდთა ქალაქისთა”. უძველესი ხიდის ბურჯზე ჯვარი იყო აღმართული, შესაძლებელია, ხიდი გარკვეულ რელიგიურ დანიშნულებასაც ასრულებდა. საგულისხმოა, რომ სწორედ ამ ადგილზე ცდილობდნენ მუსულმანები თბილისელთა გამაჰმადიანებას, ურჩებს კი მდინარეში ყრიდნენ.
შუა საუკუნეებში მეიდნის მხრიდან ხიდისკენ გამავალი ვიწრო ქუჩა დუქნებით იყო მოშენებული. 1552 წელს შაჰ ისმაილის ჯარების შემოჭრისას კონსტანტინესა და ელენეს სახელობის დანგრეული ეკლესიის ნაცვლად, უშუალოდ ხიდთან შიიტური მეჩეთი ააგეს. მოგვიანებით (1606 წ.) შაჰ-აბასის შემოსევისას, მეჩეთი გააფართოვეს და მინარეთით დააგვირგვინეს. მეჩეთი შაჰ-აბასის სახელს ატარებდა. სპარსელების უკანასკნელი შემოსევისას, 1795 წელს ხიდმა ქალაქის ბედი გაიზიარა. მალევე აღდგენილმა მეტეხის ხიდმა 1870 წლამდე იარსება, შემდეგ კი იგი ლითონის ხიდით შეცვალეს.
მეტეხის ძველი ხიდი მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ, ახალი ხიდის მშენებლობასთან დაკავშირებით დაანგრიეს.

ბეთლემის ქუჩა-კიბე


სანაპირო, ნიკოლოზის ხიდი (დღევანდელი მშრალი ხიდი)


ბზის მოედანი

ბზის მოედანი
XIX საუკუნის თბილისში მრავალი მხრიდან ჩამოსული ვაჭრები გასაყიდად ჩამოტანილ საქონელს ქარვასლების საწყობებში აბინავებდნენ, პირუტყვებისათვის კი საგანგებო ადგილი იყო გამოყოფილი ქარვასლის სიახლოვეს. პირუტყვებისათვის გასაჩერებელ ვრცელ ადგილს წარმოადგენდა ე.წ. “ბზის (თივის) მოედანი” ან “ბაზარი”. მოედანი მტკვრის მარცხენა ნაპირზე, რიყის სამხრეთ ნაწილში ავლაბრის ხიდთან მდებარეობდა. მოედანზე გასაყიდად თივის ზვინები იყო მომარაგებული. აქედან მოდის მოედნის სახელიც. ანალოგიური სახელწოდების ადგილები რუსეთის იმპერიის ქალაქებშიც იყო, კერძოდ, პეტერბურგში.

რიყე ე.წ. პესკები

გილოცავთ მორიგ ახალ წელს!

თუმცა საშინლად არ მიყვარს ეს ახალ-ახალი წლები და რა ვქნა?!... ამ უაზრო პირობითობას, რასაც ახალი წელი ქვია და მთელს იმ მარაზმს, რაც მას მოსდევს თან, ერთადერთი რამ უპირისპირდება და თითქოს განაიარაღებს: მყუდრო სახლი. გისურვებთ ყველას თბილ და მყუდრო სახლს, სადაც მართლა კარგად გრძნობ თავს!

ეს ის სახლებია, რომლებიც სხვადასხვა ადგილას “შემხვედია” და ჩამრჩენია, სახლები სადაც სახლობანას თამაში მომსურვებია ან კიდევ უბრალოდ სახლები, რომელიც ცოცხალივით მიყვარს.

პრაღა

პრაღა. ალქიმიკოსების ქუჩა


პარიზი. ეს ერთ-ერთია-) ქუჩას მოხუცი ტაძრის ქუჩა ქვია

სტრასბურგი. შუაში გამოჭყლეტილი კარგი ვინმეა-) ისე, აქაც ბევრი სახლი მიყვარს...

ლუქსემბურგი. ოო, ამ სახლმა გადაგვრია და ცოტა შეგვაშინა მე, ნინი და ჩხეტო-))

ალტა. ფარდულია. ჭექა-ქუხილის დროს რომ უნდა შეეფარო და გადაიყუდრო ისეთია...

ვენეცია. ორი სახლის საუკუნოვანი მეგობრობის ამბავია-)

სიღნაღი. ეს ჩემი და კატას სახლია!-)) ამ სახლის აივნიდან მთელი ალაზნის ველი მოჩანს, დაგბურძგლავს...

თბილისი-)

კიდევ რამდენიმე სახლი “მაქვს”, რამდენიმეზე ცოტა უფრო მეტიც-) საერთოდ რაღაც მემართება სახლებზე, ასე ადვილად ურთიერთობაში, მე მგონი, ადამიანებთანაც ვერ შევდივარ. და რა საწყალია ამ დროს ასანთისკოლოფა კორპუსი! ამ მრავალსართულიან კორპუსებს, შორიდან “თვალბდათხრილებს” რომ ჰგვანან, თითქოს “კოლექტიური სული” აქვთ...

არქიტექტურასთან წილნაყარი მხატვრობა

ხელოვანი ძველად სახვითი ხელოვნების ყველა დარგის მცოდნეს აღნიშნავდა. მხატვრობა, ქანდაკება და არქიტექტურა ხელოვნებად წოდებული ერთი დიდი ხის ერთიან, მძლავრ შტოს წარმოადგენდა. საკუთარ თავს ხელოვანს მხოლოდ ის უწოდებდა, ვინც სამივე სფეროში თანაბრად მოღვაწეობდა. კაცობრიობის კულტურის ერთ-ერთი აყვავების ხანაში, რენესანსის ეპოქაში ყველაფერ ამას საბუნებისმეტყველო დარგების ძირეული ცოდნა და ხშირად პრაქტიკული, მეცნიერულ-გამომგონებლური მუშაობაც ერთვოდა. ამის ნათელ მაგალითად გამოდგებიან მსოფლიო ხელოვნების უდიდესი ფიგურები - მიქელანჯელო ბუონაროტი და ლეონარდო და ვინჩი; პიროვნებები, რომელთაც საკუთარ შემოქმედებაში თავისი დროის ყველა მაღალი იდეალი დაიტიეს და საუკუნეების მანძილზე თავადვე იქცნენ მისაბაძ იდეალად სხვათათვის, პიროვნებები, რომელთა მისამართითაც, ალბათ, პირველ რიგში გამოიყენება ტერმინი “რენესანსული ადამიანი.” მაგრამ რაოდენ პარადოქსულიც არ უნდა იყოს, სწორედ ამ “კეთილხმოვანი ჰარმონიისა” და “იდეალური სინთეზის” ისტორიულ ხანაში დაიწყო სეკულარიზაციის პროცესი: ერთმანეთს გამოეყო და მკვეთრად გაემიჯნა მეცნიერება, რელიგია და ხელოვნება; დაყოფა-დაქსაქსვის პროცესი მოგვიანებით კიდევ უფრო ღრმად წავიდა და უშუალოდ ხელოვნებასაც შეეხო. თანდათანობით ერთმანეთს დაშორდა არა მარტო ხელოვნების ისეთი “ავტონომიური” სფეროები, როგორიცაა მუსიკა, ლიტერატურა და მხატვრობა, არამედ თვით სახვითი ხელოვნების ზემოთნახსენები დარგებიც. დღეს მხატვრობა, ქანდაკება და ხუროთმოძღვრება სხვადასხვა მხატვრულ ენაზე მეტყველებას გულისხმობს. ერთმანეთთან გაუცხოებული, ზოგადესთეტიურ პლანში კი მაინც მონათესავე ხელოვნების ეს დარგები, ჩვენს დროში იშვიათად თუ გადაკვეთს ერთმანეთს, მაგრამ შინაგანი კავშირი მათ შორის, მხატვრულ-ესთეტიურ დონეზე მაინც, მუდამ იარსებებს. ეს განსაკუთრებით მხატვრობასა და არქიტექტურას შეეხება. მხატვრის თვალი, ალღო და გემოვნება ისევე აუცილებელია არქიტექტორისათვის, როგორც ამ უკანასკნელის სივრცითი აზროვნების უნარია საჭირო ფერმწერისათვის. ძალიან ხშირად ადამიანის კულტურული თუ სულიერი მოღვაწეობის ეს ორი სფერო მნიშვნელოვანი სახელოვნებო იმპულსის როლს ასრულებს ერთმანეთისათვის. ასე მაგალითად: არქიტექტურულ სხეულად გადაქცევამდე ნებისმიერი ნაგებობა სწორედ მხატვრობის წიაღში, ჩანახატისა თუ მონახაზის სახით იბადება, აქ გადის იგი მხატვრულ დამუშავებას და მხოლოდ ამის შემდეგ ტრანსფორმირდება არქიტექტურულ ძეგლად. თავის მხრივ, მხატვრობაც თამამად საზრდოობს ხუროთმოძღვრული თემატიკით. მსოფლიოს ხელოვნების ისტორიიდან არაერთი მაგალითის მოყვანა შეიძლება, სადაც არქიტექტურული პეიზაჟები და მოტივები წამყვან ადგილს იკავებს ფერწერაში, დაწყებული ძვ. წ. აღ-ის II – I საუკუნეების რომაული ქალაქის, პომპეის ფრესკებიდან, სადაც კედლებს, უმეტესწილად, ირეალურ-ფანტასტიკური ხასიათის ანტიკური არქიტექტურა ამშვენებდა, დამთავრებული იმპრესიონისტთა ექსპერიმენტული ნამუშევრებით.

მხატვრობაში ასახული არქიტექტურული მოტივის ნიმუშები XX საუკუნის ქართულ სახვით ხელოვნებაშიც მრავლად მოიძებნება. თვით თბილისის არქიტექტურული სახე არაერთი ქართველი (თუ არაქართველი) შემოქმედის შთაგონების წყაროდ ქცეულა. არაერთხელ უცდიათ მხატვრებს ხუროთმოძღვრული ძეგლებით “დახუნძლული” ქუჩებისა და მოედნების აღბეჭდვა, მაგრამ არცერთ მათგანს ისეთი თავგანწირვით არ უძღვნია ამ მოტივებისთვის თავი, როგორც ელენე ახვლედიანს. როცა ქართულ მხატვრობაში ასახული არქიტექტურის თემას ვეხებით, არ შეიძლება, პირველ რიგში, სწორედ ეს ქალბატონი არ გაგვახსენდეს. ელენე ახვლედიანის თითქმის მთელი შემოქმედება მხატვრობისა და მის განუყრელ მუზად ქცეული არქიტექტურის “ლამაზ ისტორიას მოგვითხრობს”.

ელენე ახვლედიანი, რომლის შემოქმედებაც უდაოდ დიდი დიაპაზონით გამოირჩევა (ფერწერა, გრაფიკა, ილუსტრაცია, თეატრის მხატვრობა) მთავარ სფეროდ ფერწერაში პეიზაჟს ირჩევს, მაგრამ თითქმის ვერ ნახავთ მასთან ლანდშაფტს, სადაც “არქიტექტურული ნაგლეჯები” - ფერდობზე შეფენილი სოფლის მიწური სახლები, ქალაქის რამდენიმესართულიან შენობათა სახურავები ან ნისლის ბინდ-ბუნდში ჩაკარგული ხიდი, მაინც არ იყოს. მხატვარს იზიდავს როგორც მშობლიური, ისე უცხო ქვეყნის ბუნება და გარემო, მისთვის მთავარია პოვნა მიმზიდველი არქიტექტურული მოტივისა, რომელსაც იგი საკუთარ მხატვრულ ფორმაში მოაქცევს, გადაამუშავებს და ფერწერულად “ააჟღერებს”. ასე მაგალითად, პარიზის ქუჩების ხატვისას ელენე ახვლედიანი არასოდეს გამოსახავს ტურისტების საყვარელ, თითქოს გაცვეთილ ხმაურიან ადგილებს. “ელისეის მინდვრებისა” და “დიდი ბულვარების” ბოჰემური პარიზისადმი იგი ბოლომდე გულგრილი რჩება. სამაგიეროდ ე. ახვლედიანი იხიბლება პატარ-პატარა მანსარდიანი სახლებით “გაძეძგილი” ძველი ქუჩებითა და პარიზული სახურავებით. პირველ რიგში, რაც “პარიზის ხედების” თვალიერებისას გვხვდება თვალში, კომპოზიციის არქიტექტურით გადატვირთვაა. მხატვარი თითქოს მაცოცხლებელი წყაროსავით ეწაფება არქიტექტურულ სახეებს და საგანგებოდ “ახვავებს” სახლების გამოსახულებებს სასურათე სიბრტყეზე. ლანდშაფტის გასაცოცხლებლად იგი მრავალფეროვან კომპოზიციურ ხერხებს მიმართავს; ზოგჯერ, თითქოს რომელიმე სახლის ფანჯრიდან ხატავდეს, ხედვის მაღალ წერტილს, მკვეთრ რაკურსს ირჩევს და შენობათა ქვედა ნაწილს სურათის ჩარჩოთი კვეთს, ზოგჯერ კი მნახველი მხატვართან ერთად შუა ქუჩაში ხვდება, სადაც სახლების ფერადოვანი ფასადებით გარშემორტყმული, ქალაქის “ალყაში ექცევა.”

განსაკუთრებული ადგილი ელენე ახვლედიანის შემოქმედებაში მაინც თბილისის არქიტექტურულმა სანახაობამ, კერძოდ კი “ძველმა თბილისმა” დაიკავა. “ელენე ახვლედიანის ძველ თბილისს აქვს თავისი განუმეორებელი სახე, ახვლედიანისეული დეკორაციული შეგრძნებით ამეტყველებული პოეტურობა. ისევე, როგორც ლადო გუდიაშვილმა სახიერჰყო ძველი თბილისის ყარაჩოღელთა ბოჰემა ხელოვნებაში, ასევე ელენე ახვლედიანმა ძველი თბილისის არქიტექტურული სანახაობის ტილოზე მოქარგა, “მოგვცა მისი ფერწერული გადამღერება,” - ამბობს ლეო რჩეულიშვილი. ელენე ახვლედიანის მიერ შექმნილი თბილისის ხედები, მხატვრის სწრაფი მზერით ზუსტად “დაჭერილი” სხვადასხვა გუნებაზე მყოფი ავტორის მიერ დახატული თუ თავად სხვადასხვა განწყობაზე მყოფი ქალაქის ერთგვარ პორტრეტებად შეიძლება მივიჩნიოთ.

ე. ახვლედიანის არქიტექტურულ პეიზაჟებზე საუბრისას, პირველ რიგში, მათი ხაზგასმითი დეკორატიულობა და ფერწერულობა უნდა აღვნიშნოთ. ფერს მის ფერწერულ კომპოზიციებში ერთ-ერთი მთავარი ადგილი უკავია, იგი წამყვანი და გადამწყვეტია მხატვრული სახის შექმნაში. ფერი, რომელიც ხან უაღრესად დაძაბული და ჟღერადი, ხან კი უფრო “დინჯი” და “დაბინდულია,” თითქმის ყოველთვის იმორჩილებს ნახატს; უპირველესად კი იგი ნამუშევარში საერთო განწყობის შექმნას და ძირითადი აქცენტების დასმას ემსახურება. მთავარი კი ე. ახვლედიანთან ფერის დეკორატიული გაგებაა. სწორედ ამის მეოხებით ზედმიწევნით ზუსტად დასმული მკვეთრი ფერადოვანი აქცენტები, ამის ხარჯზე გაზრდილი ფერწერულობა და ნახატის ტეხილი ხასიათი ქმნის, საბოლოო ჯამში, ახვლედიანის ემოციურ მხატვრობას. ემოციურობას ერთიორად აძლიერებს და შინაგანად ამდიდრებს რიტმულობის შეგრძნება. ზოგჯერ კლაკნილი, მოუსვენარი, ხშირად კი კომპოზიციის სიღრმეში მცოცავი, დენადი რიტმული ხაზები თავად არქიტექტურულ მოტივთა კარნახითაა შობილი. ელენე ახვლედიანი, რომელიც მხატვრის უტყუარი ალღოთი გრძნობს არქიტექტურის რიტმულ პულსაციას, მისთვის ჩვეული უჩინარი მხატვრული ხერხების საშუალებით სრული დამაჯერებლობითა და იშვიათი მომხიბვლელობით აღბეჭდავს ყოველივე ამას ტილოზე. (თუმცა მხატვრის ცხოვრების უკანასკნელ პერიოდში შექმნილი ნამუშევრების, თითქოს თეთრი არშიით ერთიანად მოჩითული, მოქარგული დეკორატიულობა თვითმიზანი ხდება ავტორისათვის. მათზე გამოსახული არქიტექტურული მოტივი კარგავს ჩვეულ არქიტექტონიკას და შინაგან კავშირს მისივე შთაგონების წყაროსთან - ძველ თბილისთან. ამიტომაც, ალბათ, უფლება გვაქვს ე. ახვლედიანის შემოქმედების მოცემულ პერიოდში თავჩენილ კრიზისზეც ვისაუბროთ).

და მაინც, უნდა ვაღიაროთ, რომ ქართველთათვის ესოდენ საყვარელი ქალი მხატვარი სწორედ არქიტექტურული მოტივების გარემოში გრძნობს თავს საუკეთესოდ. ხუროთმოძღვრებით შთაგონებული ძერწავს იგი საკუთარი შემოქმედების მხატვრულ სხეულს. მაგრამ ელენე ახვლედიანი ახერხებს ისე გაიაროს ხელოვნების მომიჯნავე დარგებს შორის ურთიერთშეხების ბეწვის ხიდზე, რომ არცერთი მათგანის ღირსება არ შელახოს: არც არქიტექტურა დაუმორჩილოს ზედმეტად ფერწერას და არც მხატვრობა გახადოს ბოლომდე მასზე დამოკიდებული. ელენე ახვლედიანის ფერწერული ქმნილებები ხელოვნების ამ ორი დარგის ჰარმონიული კავშირის ერთ-ერთი საუკეთესო ნიმუშია. ქართული მრავალხმიანი სიმღერასავით ხმაშეწყობილად მოგვითხრობს იგი მხატვრობისა და არქიტექტურის მრავალსაუკუნოვანი “ურთიერთობის” შესახებ, რომლის კეთილად დაგვირგვინების მაგალითსაც თვითონ იძლევა. ელენე ახვლედიანის შემოქმედება სწორედ ის მხატვრული სიბრტყეა, სადაც ურთიერთგანმსჭვალავი ძლიერი სახელოვნებო იმპულსის მატარებელმა სფეროებმა - არქიტექტურამ და მხატვრობამ ერთად იყარა წილი.

ყველას გილოცავთ შობის დღესასწაულს!

სვანეთი. ლენჯერის ქვაშვეთი



სვანეთი. ლატალის ამაღლება



საფარა



უბისა