Wednesday, December 16, 2009
ფერწერის ალქიმია
სხვადასხვა მხატვრულ ეპოქაში სხვადასხვა დეფინიციას აძლევდნენ ხელოვნებას, მაგრამ თითქმის ყოველთვის რჩება რაიმე უთქმელი, ბოლომდე ვერთქმული ან საერთოდაც სიტყვებს შორის დაკარგული და მარადიული კითხვა “რა არის ხელოვნება?” კვლავაც უპასუხოდ რჩება. ერთ-ერთი ასეთი, ნაკლებინტელექტუალური თუ მეტად თავისუფლადინტერპრეტირებული განსაზღვრებით, ხელოვნება ხილულ სამყაროს საზღვრებს იქით არსებული რეალობის გადმოცემაა. ამ წარმოდგენის მიხედვით, ხელოვანი ჩვენი სინამდვილის - ხილული სამყაროსა და მის მიღმა არსებული, უბრალო მოკვდავთათვის უხილავი ზერეალობის ზღვარზე მდგომი, განსაკუთრებული მგრძნობელობით დაჯილდოებული ადამიანია, რომელსაც პრომეთეს მოპარული ცეცხლივით მოაქვს ჩვენამდე რაღაც რთულად მისაწვდომ-მოსაპოვებელი. ეს თავისებური მისტერიალური აქტია, რომლის მთავარი ალქიმიაც უხილავის მხატვრულ ენაზე “გადათარგმნა”, მისთვის იმ ერთადერთი, შესაფერისი მხატვრული ფორმის პოვნაა, რომელიც მთავარ იდეას დაიტევს. მაგრამ ამისთვის განსაკუთრებული სენსუალობის ავტორია საჭირო, მედიუმი, რომელიც ჭეშმარიტების უკეთ ასამეტყველებლად საკუთარი პიროვნული “მეს” მდუმარებაზე, უსახელო მორჩილებაზეა თანახმა.
უკანასკნელი საუკუნეებია ხელოვანი ამ უთქმელ პირობას აღარ არის ყაბულს. საკუთარი პიროვნული “მე” გაცილებით მეტად ეძვირფასება, ვიდრე ხილულის მიღმა არსებული ჭეშმარიტება; ხელოვანი საკუთარ რეალობას ამკვიდრებს და პასუხისმგებელიც მხოლოდ მასზეა, საკუთარი შემოქმედებისათვის მთავარი რესურსი კი სწორედ თავად ავტორია. ჩვენს, სუბიექტივიზმით გაჯერებულ, პოსტსტრუქტურალისტურ ეპოქაში ამგვარი მიდგომა ხელოვანის პოზიციადაა ქცეული. ამიტომაა, რომ შემოქმედებაზე საუბრისას, ფოკუსში სწორედ ავტორი ექცევა. რა მიმართულებითაც არ უნდა წავიკითხოთ მის მიერ შექმნილი “კულტურული ტექსტი” - მხატვრისაგნ შემოქმედებისაკენ თუ პირიქით - ჩვენ მაინც ავტორს ვკითხულობთ პირველ რიგში. დეშიფრირების მთავარი მიზანი და, წარმატების შემთხვევაში, მაქსიმალური შედეგი კონკრეტული სუბიექტური სინამდვილის დადგენა, უკეთ გაცნობა, დაბოლოს, გაზიარება-არგაზიარება შეიძლება იყოს. სამაგიეროდ თავად ეს პროცესი უდაოდ სასიამოვნო, ხშირად, აზარტულიც კია.
ამჯერადაც სწორედ ესეა; ჩემს ფოკუსში მხატვარი გია გუგუშვილი და მისი მხატვრული სამყაროა. საკმაოდ ხანგრძლივი შემოქმედებითი გზის განმავლობაში გია გუგუშვილის შემოქმედებამ განვითარების სხვადასხვა ეტაპი გაიარა და რამდენჯერმა იცვალა სახე. მხატვრულ ეტაპებს შორის, ცხადია, არის მსგავსება, გაცილებით მეტი კი განსხვავებაა. თუმც შემოქმედების ყველა ეტაპზე ნარჩუნდება ერთი თვისება - წამყვანი ფერწერული საწყისი და ფერწერის ტრადიციის კარგი ცოდნით მიღწეული ოსტატობა. უკანასკნელი პერიოდის მრავალშრიანი, მრავალფენიანი ფერწერული ტილოები სახვითი საშუალებების მინიმალური გამოყენებით შექმნილი, ნახევრადაბსტრაქტული კომპოზიციებით, განსაკუთრებული არტისტიზმით გამოირჩევა და ძალიან თანამედროვედ გამოიყურება. მაგრამ ამ ფერწერული სამყაროს ისტორია სხვაგვარად დაიწყო.
გია გუგუშვილის ადრეული ხანის, 1980-იანი წლების დასაწყისით დათარიღებული ნამუშევრები გამოსახულებისადმი მეტი მორჩილებით გამოირჩევა. მოზრდილი ზომის კომპოზიციებში ნარატიულობისადმი მიდრეკილებაც აშკარად იკითხება. რამდენიმეფიგურიან სცენებში, ჩვეულებრივ, მისტიკური ელფერის მატარებელი მოქმედებაა გაშლილი; უცნაურად გარინდებული, მდუმარე პერსონაჟები თითქოს მისტერიალური აქტის მონაწილენი იყვნენ, შეთქმულებივით, უხილავ, მნახველისათვის ცხადად შესაგრძნობ შინაგან კავშირს ამყარებენ ერთმანეთთან. მჟღერი, საკმარისად კონტრასტული ფერებით მხატვარი დრამატული ჟღერადობის შემოტანასაც არ ერიდება, თუმც ზღვარგადასულ დაძაბულობამდე საქმე არასოდეს მიჰყავს. იგივე პერსონაჟები კიდევ უფრო მეტ გამომსახველობას იძენენ ერთფიგურიან კომპოზიციებში, სადაც ყველასა და ყველაფრის მიღმა მიპყრობილი მზერა, საკუთარ თავში ღრმადწასული ქალის ფიგურები იდუმალების განცდას უტოვებენ მნახველს. ნამუშევარში “ფეხმძიმე ჩიტებზე მონადირე” ამას სიუჟეტით შემოტანილი ახალი კონტექსტი ემატება. მუცელზე ხელებდაწყობილი ქალი, სადღაც შიგნით ჩაძირული მზერითა და თავზე შედგმული გალიით, ორსულობის საოცარი ფენომენის პერსონიფიკაციას ჰგავს. ჩიტებზე მონადირეობა სულზე მონადირეობის სიმბოლოდ გადაიქცევა და ჩიტის ბუდეში ჩაწყობილი კვერცხების გამოსახულებასთან ერთად, დამატებით კონტექსტს სძენს ნამუშევარს. ფიგურატიულობა, სიმბოლიზმი, თხრობითობა, კომპოზიციის მისტიკური ელფერი თუ კონტექსტი უფლებას გვაძლევს გია გუგუშვილის ამ ხანის შემოქმედების ნეორომანტიზმის ნიშნების მატარებელი, 80-იანი წლების ქართული თემატური მხატვრობისადმი კუთვნილებაზე ვისაუბროთ.
80-იანი წლების ბოლოს გია გუგუშვილის ფერწერული გამა უფრო თავშეკავებული, შეიძლება ითქვას, მონოქრომულიც კი ხდება. სამაგიეროდ, წინა პლანზე მოდის ფაქტურა. ფაქტურისადმი გამძაფრებული ინტერესი აშკარად ჩანს შემდეგი პერიოდის ნამუშევრებშიც. ერთი ან ორი ფერის გრადაციით, რთული მონასმებითა და თითქოს ბავშვური, გაუწაფავი ხელით შესრულებული კომპოზიციები ცალკე ეტაპს ქმნის გუგუშვილის შემოქმედებაში. კლასიკური გაგებით გამოსახულება თანდათანობით ქრება, მას ბავშვის “ნაჯღაბნის” ტიპის, ხშირად გაუგებარი ნახატი ენაცვლება. ქრება ფორმები, სამაგიეროდ, მკვიდრდება თემა, ნამუშევრის ორიგინალურ სახელწოდებაში ჩატეული სიუჟეტი. ავტორის მიერ იუმორით მოწოდებული სათაურები გულწრფელ ღიმილს ჰგვრის მნახველს და ერთიორად ზრდის მის სიმპათიას ნამუშევრის მიმართ. ნამუშევართა სერია “მატარებელზე დაგვიანებული მგზავრის სიზმარი”, სადაც სხვადასხვა ფაქტურულ ფონზე ბავშვური ნაკაწრის სახით, მხოლოდ მარტივად მინიშნებულ ლიანდაგს ხედავს მნახველი, ყველაზე მეტად სწორედ სახელწოდების ორიგინალობითა და ამ სახით, ავტორის მიერ მაყურებელთან გაბმული ენაკვიმატი “დიალოგით” ტოვებს შთაბეჭდილებას. ამდენად, მოცემულ ეტაპზე გია გუგუშვილის შემოქმედებაში შემოდის ე.წ. თამაშის ელემენტი, მხატვრის მიერ ნამუშევრის სახელწოდებით, როგორც მაყურებლისათვის ნასროლი რეპლიკა-რე-მარკით თამაშის მომენტი. ფერწერის ტრადიციის კარგი მცოდნე მხატვარი თანამედროვე არტისტად გარდაისახება, იგი თემებითა და სახელწოდებებით იწყებს თამაშს.
დღესდღეობით გია გუგუშვილის მხატვრობა მეტი ლაკონიზმისა და მინიმალიზმისაკენ ისწრაფვის. გამომსახველობითი საშუალებების მაქსიმალურად შემცირება და ფორმის სიმარტივე გია გუგუშვილის ფერწერის ძირითადი მახასიათებლებია. ნათელი ფერის საღებავით ერთიანად დაფარული, დიდი ზომის ტილოები ფერწერული წერის საექსპერიმენტო დაზგას ჰგავს. ერთი შეხედვით, მარტივად, ერთ სქელ ფენად დადებული საღებავის ქვეშ მთელი წყება ფერწერული ფენაა. მნახველისათვის ხილული ფერის წარმოებაში ძალიან ბევრი, მისთვის სარჩულად დადებული ფერი იღებს მონაწილეობას. ამის წყალობით ფერი თითქოს ძალას იკრებს და განსაკუთრებული სისავსისა და სიღრმის განცდას ტოვებს მნახველზე. გამოსახულება კი გრაფიკული მანერით, სწრაფ-სწრაფი, უწესრიგო შტრიხებით, ნაკაწრებითა და ფერადოვანი ლაქებით იქმნება. ამ მხატვრული მეთოდებით შექმნილ ნამუშევართა სერიაში განსაკუთრებით გამოირჩევა ფლეიტისტის თემა. ფლეიტისტის თემა ერთ-ერთი უადრესია მხატვრისათვის, იგი სხვადასხვა დროს სხვადასხვა ინტენსივობითა და მხატვრული ინტერპრეტაციით გვხვდება გია გუგუშვილის შემოქმედებაში, ამჯერად კი, როგორც ჩანს, ერთპიროვნულ გამარჯვებულად გვევლინება. თავად მხატვრის ერთ-ერთი ბოლო დიდი წარმატება კი 2007 წლის დუბაის “არტ სიმპოზიუმში” მიღებული ჯილდო – ფერწერის დარგში აღებილი I პრიზია. ვფიქრობ, სავსებით კანონზომიერია, რომ I პრიზი ფერწერაში ერგო მხატვარს, რომლის შემოქმედებითი CREDO სწორედ ფერწერის ძირეული საწყისების მაქსიმალურად გამოვლენაა.
Monday, December 7, 2009
ჯვრის მონასტერი ზედაზენიდან
ზედაზენი ისე მზრუნველად დაჰყურებს მცხეთის ჯვარს, გეგონება, ჯვრის ტაძარი ზედაზენიდან ლოცვით აიგოო... და ჯვარიც თითქოს უნებურად აცამეტ ასურელ მამათა მისტერიას უკავშირდება
Friday, December 4, 2009
Friday, November 27, 2009
თოჯინები ხელოვნებაა?..
თოჯინებით თამაშის ფენომენი განსაკუთრებულია... პატარა არსების მიერ თამაშისას კონსტრუირებული მიკრო სამყარო ბევრად უფრო რეალურია მისთის, ვიდრე უშუალოდ გარემომცველი. გაუგებარია, რატომ უცქერენ უფროსები ღიმილნარევი სინაზით თოჯინებთან მთელი გატაცებით მოთამაშე ბავშვებს. თამაშისას ხომ ისინი ბევრად უფრო სერიუზულნი არიან, ვიდრე უფროსები მთელი თავისი ცხოვრების გზაზე. როცა უფროსი იწყებს თამაშს, მან იმთავითვე იცის, რომ იგი თამაშობს, რათა რეალურ სამყაროს მის მიერ გამოგონილი დაუპირისპიროს. ეს რეალობისგან გაქცევის ერთ-ერთი ხერხია. ბავშვი თამაშის გზით თანდათან შემოდის ჩვენს სამყაროში, დიდი - იმავე გზით ნელ-ნელა გადის... მაგრამ ამ ურთიერთსაპირისპირო მიმართულებებს შორის არის წამი, როცა ბავშვის თანშობილი გულუბრყვილობა და უფროსის “გულმოდგინე მიამიტობა” ერთმანეთს გადაჰკვეთს. სწორედ ამ წერტილში იქმნებიან და ცხოვრობენ თამარ კვესიტაძის თოჯინები. მაგრამ ამ ქმნილებებს არაფერი აქვს საერთო უტილიტარული გაგებით თოჯინებთან, რომელიც გარდუვალად მისი ერთადერთი მეპატრონის - ბავშვის “მსხვერპლი” უნდა გახდეს. ისინი ხელოვნების უფუნქციო, უკარება, მხოლოდ დისტანციური ჭვრეტისათვის “განწირული” ექსპონატებია, რომელთა თვისება სინატიფით, შესრულების უზადო ოსტატობითა და დახვეწილი ესთეტიზმით მნახველის გაოცებაა.
და მაინც, რა აქცევს მათ ხელოვნების ნიმუშებად?
თამარ კვესიტაძის ქმნილებები არ არის მხოლოდ თოჯინები. ეს ადამიანური განცდებისა თუ ზოგადი ცნებებისათვის - სიყვარული, ნოსტალგია, მონატრება, ტყუილი, ისტორიული სინამდვილე, სულის ხსნის იდეა და ა.შ. ბავშვური სერიოზულობითა და სიფაქიზით შერჩეული ფორმებია. თამარ კვესიტაძის საიდუმლო დახვეწილი გემოვნება და მოფიქრალი ხელოვანის შინაგანი ალღოა, რომელიც სწორედ იმ ერთადერთ საშუალებას აგნებს, რომლის მეშვეობითაც ერთი შეხედვით უბრალო თოჯინა არამარტო ესთეტიური ტკბობის წყაროდ, არამედ ადამიანურ გრძნობებსა და მანკიერებებზე ან სულაც ზოგადსაკაცობრიო თემებზე ფიქრის იმპულსი ხდება.
თამარ კვესიტაძის თოჯინები იმავდროულად სხვადასხვა კულტურულ ტექსტებს ეკუთვნის; მათი მხატვრული გადაწყვეტა ხელოვნების სხვადასხვა ეპოქის, დარგისა თუ მიმართულების სამეტყველო მხატვრული ელემენტების თავისებური ინტერპრეტაციის აშკარა ნიშნებს ატარებს. ასე მაგალითად: აღმოსავლური ტიპაჟების ქალ-ვაჟის წყვილი სამოსების მოჩითული, მოკალმული ზედაპირის ორიენტალისტური ჟღერადობით, შორს მიპყრობილი მელანქოლიური მზერითა და მინიატურისათვის ჩვეული მოძრაობის მანერულობით აღმოსავლური ეპოსის პერსონაჟთა რეპლიკებად “იკითხება”; იუმორით გაჟღენთილი ორფიგურიანი კომპოზიცია: პადრე საჰაერო ბუშტზე შესკუპული ოცნებით - ღონემიხდილი, ნაზი თუმც კი სავსებით ხორციელი მადონათი, იტალიური ნეორეალიზმის აშკარა გათვალისწინებითაა შექმნილი და გულთბილ ღიმილს ჰგვრის მნახველს. ნამუშევარში “ქორწილი” მკაფიოდაა მოცემული პერსონაჟების დახასიათება, რომელიც თვალისათვის უხილავ შინაგან კონფლიქტს გვიმჟღავნებს. ზედმეტად კარგად აღზრდილი, უხერხემლო არისტოკრატიის წარმომადგენელი ნეფე-პატარძლის აწოწილი, უხერხულად “აწურული” ფიგურა თითქოს შესაბრალისად გამოიყურება. მათი ბედი ხომ საერთო სოციალურ-საზოგადოებრივმა სტატუსმა გადაწყვიტა და არა პირადმა არჩევანმა. ავტორი უბრალოდ გვიჩვენებს ჩუმ ადამიანურ დრამას, როცა თითქოს ერთმანეთის მსგავს, სულიერად კი აბსოლუტურად აცდენილ ორ ადამიანს შინაგანმა უფერულებამ იძულებითი თანამგზავრობა არგუნა.
საკუთარ ნამუშევრებში თამარ კვესიტაძე უფრო მნიშვნელოვან თემებსაც ეხება. საგანგებოდ უნდა გამოიყოს მექანიზმზე მომუშავე თოჯინები. თამარ კვესიტაძისათვის თოჯინების მექანიზირება მნახველზე ზემოქმედების და საკუთარი ჩანაფიქრის ხორცშესხმის დამატებითი იარაღია. მექანიზმი ავტორის იდეას ემორჩილება და არა ჭანჭიკების გონებამახვილურად გათვლილ მოძრაობას. ეს არ არის მხოლოდ გარეგნული ეფექტი, ეს ავტორის მიერ შემოტანილი დამატებითი კონტექსტია, როგორც საზოგადოდ მისი შემოქმედებისთვის, ისე თითოეული ნამუშევრისათვის. ამასთან, მექანიზმზე აწყობილი თოჯინები მექანიკური პიანინოს მსგავსად, მისტიკის ელფერსაც ატარებენ. ერთ-ერთი ასეთი თოჯინა, რომელსაც “დედა ისტორიას” დავარქმევდი დროის მმართველ, უკარება დედოფალს წარმოგვიდგენს. ძველმან ნივთებში, ძველ ფოტოებში, საათის მექანიზმებსა და ლინზებში მოუსყიდავი დროის უკარება თავმომწონეობა და კანონზომიერ მექანიზმს დამორჩილებული ისტორიის სისასტიკე იგრძნობა. ადამიანი კი მის ხელში გაცრეცილ, დოკუმენტურ კუთვნილებად ქცეულა...
კიდევ უფრო მეტია დრამატიზმი და სარკაზმი ნიღბიან დედოფალაში, რომელიც ნიღაბს მხოლოდ მაშინ იხსნის, როცა საკუთარი მოხატული კაბის კალთას, როგორც კარიბჭეს ხსნის და შიგნით ბორბალზე მიჯაჭვულ ფიგურებს დაგვანახებს. სასტიკი ქალბატონის დამცინავად მომღიმარი სახე პირმოთნეობისა და მლიქვნელობის ნატიფი ილუსტრაციაა.
თამარ კვესიტაძის უხვადდეკორირებული, საგანგებოდ ესთეტიზირებული ნამუშევრების გვერდით ნახავთ უფრო თავშეკავებულ, განძარცვულ თოჯინებსაც. ამგვარი ნამუშევრები ოდნავ მონოქრომული და გრაფიკულია. ასეთია “მეთევზე”. უფერული, ცოდვის ნიშნად ხაზგასმით ინდივიდუალური ნაკვთების მქონე “აპოკალიფსური ფიგურა” სულის ხსნისა და გადარჩენის ნიშნად თევზში, როგორც ნავში ზის. ცხოვრების ბობოქარ ოკეანეში გადატეხილი ცალი ნიჩაბი ჰაერში დაკიდულა, როგორც ავტორის მიერ დასმული შეკითხვა: “რაშია სულის ხსნა?”
დაბოლოს, ერთ-ერთი ყველაზე სადა, ნაკლებ შემკული, თითქმის სრულებით განძარცვული თოჯინა - ქალი მის ხელში მოკონწიალე დედოფალათი, თავად ავტორი მგონია. იგი განიძარცვა, რათა ყველაფერი საკუთარი ქმნილებებისათვის მიეცა...
P.S. ხშირად თოჯინას ბავშვი განსაკუთრებული მნიშვნელობით ტვირთავს. მას კონკრეტული ფუნქცია აქვს, იგი თითოეული ადამიანის ბავშვობის აუცილებელი ატრიბუტია, რომელიც პიროვნების ფორმირების რთულ პროცესშიც კი იღებს მონაწილეობას. როდესაც ხელოვანი იწყებს თოჯინების შექმნას, თოჯინებისა, რომელსაც აღარ აქვს “ბავშვობის თანამგზავრობის”, რეალური ფუნქცია, ამის ნაცვლად კი აცხადებს პრეტენზიას იყოს ხელოვნების ნიმუში, ეს დიდი პასუხისმგებლობაა. მაგრამ ჩვენ ხომ დიდი ხანია ვიცით: “ხელოვნება იწყება იქ, სადაც მთავრდება ფუნქცია”.
Wednesday, November 25, 2009
Subscribe to:
Posts (Atom)